كلمه « فعلة » - به فتح فاء صيغه مره از فعل است و يك بار را مىرساند مثل اينكه مىگوييم « ضربته ضربة » يعنى او را زدم يك بار زدن ، و علت اينكه فعله را توصيف كرد به جمله * ( « الَّتِي فَعَلْتَ ) * - آن يك عملت كه انجام دادى » اين بود كه بفهماند آن يك عملت جرم بسيار بزرگ و رسوا بود و نظير اين تعبير در آيه « فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ ما غَشِيَهُمْ » « 1 » است و منظور فرعون ، از آن يك عملى كه موسى ( ع ) كرد همان داستان كشتن مرد قبطى بود . و اينكه گفت : « * ( وَأَنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ ) * - و تو از كافران بودى » ، از ظاهر سياق - به طورى كه بعدا به آن اشاره خواهيم كرد - بر مىآيد كه مراد فرعون از كفر موسى ، كفران نعمت است و اينكه تو نمكپرورده ما بودى و مع ذلك آن مرد قبطى ما را كشتى ، و در سرزمين ما فساد انگيختى با اينكه سالها از نعمت ما برخوردار بودى و ما تو را مانند ساير مواليد بنى اسرائيل نكشتيم و در عوض در خانه خود تربيت كرديم ، از اين همه بالاتر ( البته به زعم فرعون ) تو مانند ساير بنى اسرائيل برده ما بودى ، چون بنى اسرائيل همه بندگان ما هستند و من به آنان نعمت مىدهم ، آن وقت تو كه يكى از همين بردگان هستى مردى از قوم و فاميل مرا كشتى و از رسم عبوديت و شكر نعمت من سرباز زدى ؟ ! پس ، خلاصه اعتراض فرعون در اين دو آيه اين است كه تو همان كسى هستى كه ما در كودكى و خردسالىات تو را تربيت كرديم و سالهايى چند از عمرت را نزد ما به سر بردى و با كشتن مردى از دودمان من كفران نعمت من كردى با اينكه تو عبدى از عبيد من ، يعنى از بنى اسرائيل بودى آن وقت با اين سوابق سويى كه دارى ، ادعاى رسالت هم مىكنى تو را چه به رسالت ؟ اگر تو را نمىشناختيم باز مطلبى بود ، ما كه تو را و نمكنشناسىها و فسادت را مىدانيم و كاملا تو را مىشناسيم . با اين بيان روشن مىشود اينكه بعضى « 2 » از مفسرين كلمه كفر را در مقابل ايمان گرفته و گفته‌اند : معناى آيه اين است كه تو به الوهيت من كافر بودى و يا اين است كه تو به همان خدايى كه ادعاى رسالتش را مىكنى ، كافرى و به آن خدا هم ايمان ندارى براى اينكه تو سالها نزد ما بودى و با ما معاشرت داشتى و در كيش ما و ملت ما بودى معناى درستى نيست . و همچنين آن مفسر ديگر كه گفته : « اين جمله تنها مىخواهد بگويد تو كفران نعمت

--> ( 1 ) فرا گرفت از دريا ايشان را آنچه فرا گرفت . سوره طه ، آيه 78 . ( 2 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 187 .